Kwas hialuronowy w kosmetyce: co naprawdę robi w serum i kremie

01 Co robi na skórze: humektant, film i TEWL

Skóra traci wodę bez przerwy: paruje ona przez naskórek, co mierzy się jako przeznaskórkową utratę wody (TEWL, transepidermal water loss). Im słabsza bariera warstwy rogowej, tym wyższy TEWL i tym bardziej sucha, szorstka skóra. Preparaty nawilżające działają trzema drogami: humektanty przyciągają i zatrzymują wodę, emolienty wygładzają i uzupełniają lipidy, składniki okluzyjne hamują parowanie. Kwas hialuronowy jest humektantem: jego łańcuch, gęsto obsadzony grupami wiążącymi wodę, rozpościera się w roztworze w uwodnioną, żelową domenę, która zajmuje objętość nieproporcjonalnie dużą w stosunku do masy samego łańcucha. Czym ten polimer jest w organizmie i dlaczego kosmetyk nie uzupełnia jego puli w skórze właściwej, wyjaśniamy w części czym jest kwas hialuronowy.

Na skórze dzieją się dwie rzeczy naraz. Długie łańcuchy (umownie powyżej 1000 kDa) zostają na powierzchni i po odparowaniu wody tworzą cienki, elastyczny film: wygładza mikrorelief, daje uczucie napięcia i nieco ogranicza parowanie. Krótsze frakcje wnikają w warstwę rogową – w badaniu ex vivo na skórze ludzkiej (Essendoubi i wsp., 2016) frakcja 20–300 kDa przechodziła przez warstwę rogową, a 1000–1400 kDa zostawała na wierzchu. Nawodniona warstwa rogowa jest gładsza i bardziej przezroczysta, więc drobne linie widać słabiej. To cały mechanizm – skromny, ale widoczny w lustrze. Więcej o masach cząsteczkowych w części o typach kwasu hialuronowego.

4713

02 Formy produktów: od serum po pomadkę

Kwas hialuronowy rozpuszcza się w wodzie, więc najlepiej czuje się w fazie wodnej: w serum, esencji, toniku i masce. W kremach i pomadkach gra rolę uzupełniającą, a o efekcie decyduje reszta receptury. Stężenie z etykiety nie jest drogowskazem: „2%” może oznaczać 2% roztworu surowca, nie polimeru. Dla skali: 0,1% to jeden miligram polimeru na gram kremu – tyle wystarczyło w badaniu opisanym niżej, by zmierzyć poprawę nawilżenia.

Zestawienie porządkujące, nie wynik badania.

Na etykiecie polimer kryje się pod kilkoma nazwami INCI: najczęściej Sodium Hyaluronate, rzadziej Hyaluronic Acid, Potassium Hyaluronate, Sodium Acetylated Hyaluronate i formy hydrolizowane (Hydrolyzed Hyaluronic Acid, Hydrolyzed Sodium Hyaluronate, Hydrolyzed Calcium Hyaluronate). To ta sama substancja w różnych solach i długościach łańcucha, nie różne składniki aktywne.

03 Dla jakiego typu skóry

Sam składnik nie ma „typu skóry”: to wodny humektant bez lipidów, bez kwaśnego odczynu i bez działania złuszczającego. O dopasowaniu decyduje baza produktu.

• Sucha i odwodniona zyskuje najwięcej, ale tylko w parze z emolientem lub kremem okluzyjnym; samo serum w suchym powietrzu to za mało.
• Tłusta i trądzikowa – lekkie serum lub żel nawilża bez tłustej warstwy; problemem bywają dopiero oleje i woski w bazie.
• Wrażliwa i atopowa – polimer praktycznie nie uczula; warto wybierać receptury bez zapachu, z krótką listą składników. Kosmetyk uzupełnia leczenie, nie zastępuje go.
• Dojrzała – nawodnienie optycznie spłyca drobne linie; zmarszczek mimicznych i utraty objętości nie zmieni, to domena medycyny estetycznej.
• Mieszana – serum wodne na całą twarz, krem dobrany strefowo.

04 Efekty realne i marketingowe

Najlepsze dane pochodzą z badania z randomizacją na 76 kobietach w wieku 30–60 lat (Pavicic i wsp., 2011), prowadzonego w okolicy oczu. Każda uczestniczka nakładała wokół jednego oka krem z 0,1% kwasu hialuronowego o jednej z pięciu mas cząsteczkowych, a wokół drugiego samo podłoże – dwa razy dziennie przez 60 dni. Wszystkie warianty poprawiły nawilżenie i elastyczność wobec podłoża; głębokość zmarszczek zmniejszyły istotnie tylko 50 i 130 kDa. Jedno badanie, ale zgodne z mechanizmem: nawilżenie – pewne, wygładzenie – prawdopodobne, „wypełnienie” – nie. Napięcie po serum to napęcznienie warstwy rogowej; mija, gdy woda odparuje, więc efekt trzeba codziennie odnawiać.

Granicę wyznacza też prawo: w rozporządzeniu (WE) nr 1223/2009 kosmetyk to produkt do oczyszczania, ochrony, zmiany wyglądu i utrzymania skóry w dobrej kondycji – produkt o przeznaczeniu leczniczym jest lekiem, nie kosmetykiem. Artykuł 20 zakazuje sugerowania cech i funkcji, których kosmetyk nie ma. Krem może „nawilżać” i „zmniejszać widoczność zmarszczek”; nie może „odbudowywać kolagenu” ani „wypełniać zmarszczek od środka”.

0,1%

Dawna lista funkcji – po weryfikacji

Poprzednia wersja tej strony wymieniała osiem funkcji kwasu hialuronowego w kosmetyce. Większość opisuje jego rolę w żywej tkance, nie w kremie – i z tego pomieszania biorą się mity.

Zestawienie redakcyjne, nie wynik badania.

Osobna pułapka to usieciowany hialuronian w kosmetykach (INCI: Sodium Hyaluronate Crosspolymer), opisywany jako „wypełniacz bez igły”. W kremie jest składnikiem filmotwórczym i wiążącym wodę – od wypełniacza dzieli go nie tyle sieciowanie, ile droga podania: żel iniekcyjny trafia śródskórnie, kosmetyk zostaje na warstwie rogowej.

05 Z czym łączyć i w jakiej kolejności

Kwas hialuronowy jest składnikiem obojętnym: nie utlenia się jak witamina C, nie ma odczynu kwasów AHA/BHA, nie drażni jak retinoidy. Z każdym z poniższych składników wolno go łączyć, a często służy za „poduszkę” łagodzącą inne składniki aktywne; różni się tylko kolejność. Ta zaś jest praktyką, nie wynikiem badań: od najlżejszej, wodnej warstwy do najcięższej, tłustej. Krok po kroku opisujemy ją w części jak stosować.

Kolejność warstw to praktyka kosmetologiczna, nie wynik badań.

06 Dwa mity: „wyciąga wodę ze skóry” i „1000 razy więcej wody”

Zarzut dotyczy humektantów w ogóle, nie osobliwości kwasu hialuronowego. Humektant wiąże wodę z otoczenia: gdy powietrze jest wilgotne, część pochodzi z atmosfery; gdy suche (zima, ogrzewanie, klimatyzacja, samolot), źródłem stają się głębsze, lepiej nawodnione warstwy naskórka. Podręczniki dermatologiczne opisują, że w takich warunkach humektanty mogą nasilać przeznaskórkową utratę wody, i zalecają łączenie ich ze składnikami okluzyjnymi. Dla samego kwasu hialuronowego bezpośrednich badań jest niewiele; wielkocząsteczkowy tworzy zresztą film, który sam trochę ogranicza parowanie.

Wniosek nie zależy od klimatu: serum nakłada się na wilgotną skórę – wtedy ma co wiązać – i zamyka kremem z emolientami lub lekką okluzją. Ściągnięcie po samym wodnym serum w suchym pomieszczeniu to właśnie ten mechanizm, a nie „zła partia” produktu.

Drugi mit – „wiąże 1000 razy więcej wody, niż sam waży” – ma to samo źródło co wiele obietnic o „głębokim nawilżeniu”: pomylenie objętości, jaką cząsteczka zajmuje w wodzie, z wodą, którą naprawdę wiąże. Rozkładamy go na rycinie poniżej.

07 Bezpieczeństwo: uczulenia i konserwanty

Kwas hialuronowy to substancja własna organizmu o identycznej budowie u wszystkich kręgowców, dlatego jego immunogenność jest bardzo niska, a uczulenie na sam polimer opisywano wyjątkowo rzadko. Panel CIR uznał w 2023 r. siedem form hialuronianów – od kwasu hialuronowego po formy hydrolizowane – za bezpieczne w obecnych praktykach stosowania. Receptury z hialuronianem sodu przeszły testy powtarzanej ekspozycji (HRIPT) na grupach 50, 100 i 198 osób przy stężeniach 0,2% i 1,5%: nie drażniły ani nie uczulały. Panel zastrzegł, że nie badano najwyższych stężeń rynkowych, uznał jednak dalsze testy za zbędne: cząsteczki są w jego ocenie zbyt duże, by wchłaniać się przez skórę do organizmu, a mimo powszechnego użycia brakuje opisów przypadków po zastosowaniu na skórę. Ta ocena dotyczy bezpieczeństwa ogólnoustrojowego, nie wnikania krótszych frakcji w warstwę rogową, o którym piszemy wyżej. Alergia, jeśli w ogóle, dotyczy białkowych zanieczyszczeń surowca zwierzęcego, nie polimeru.

Jeżeli po „serum z kwasem hialuronowym” pojawia się pieczenie, zaczerwienienie lub wyprysk, winowajcą jest niemal zawsze coś innego z listy INCI. W przeglądach alergii kontaktowej na kosmetyki prowadzą dwie grupy: kompozycje zapachowe (w tym olejki eteryczne) i konserwanty – izotiazolinony, substancje uwalniające formaldehyd (donory formaldehydu), rzadziej parabeny. Wodne serum bez konserwantu zepsułoby się w ciągu kilku dni, więc konserwanty są w nim konieczne. Rozsądny wybór to receptura bez kompozycji zapachowej, z konserwantami o niskim potencjale uczulającym i z przestrzeganym okresem przydatności po otwarciu (PAO) – piszemy o tym w części jak przechowywać. Podejrzenie alergii rozstrzygają testy płatkowe u dermatologa, nie próba na przedramieniu.